МЭДЭГДЭЛ

Өнгөрсөн жилүүдэд Үндэсний аудитын газар, Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл, Нээлттэй Нийгэм Форум болон Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МҮХАҮТ)-аас төсвийн зарлагын хэт өсөлтийг хязгаарлах, төсвийн алдагдал, Засгийн газрын өрийг бууруулах, төсвийн сахилга бат, тогтвортой байдлыг хангах талаар удаа дараа санал, дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж ирсэн. Гэвч эдгээрийг төсвийн бодлого шийдвэрт бодитоор тусгаж, хэрэгжилтийг хангах үр нөлөөтэй механизм бүрдээгүйгээс төсвийн зарлагыг хэт тэлэх алдаа давтагдсаар байна.

2024 оны наймдугаар сард уул уурхайн бүтээгдэхүүний орлого нэмэгдэж, төсвийн орлого төлөвлөснөөс гурван их наяд төгрөгөөр давсан үед төсөвт тодотгол хийж, зарлагыг нэмэгдүүлсэн. Гэвч удалгүй нүүрсний үнэ буурч, орлого тасалдахад зардлаа танах шаардлага үүсэж, төсвийн бодлого, эдийн засаг, нийгэмд хүндрэл учруулсан. Энэ бол түүхий эдийн үнийн түр зуурын өсөлтийг байнгын зарлагын эх үүсвэр мэт тооцохын эрсдэлийг харуулсан бодит сургамж болсон. Гэтэл 2027 оны төсвийн төсөлд орлогын эрсдэлийг хангалттай тооцохгүйгээр зарлагыг огцом тэлэх нь өмнөх алдаагаа дахин давтах эрсдэл бий болгож байна.

Сүүлийн жилүүдэд Засгийн газрууд төсвийн зарлагыг огцом нэмэгдүүлэхийг хэвийн үзэгдэл мэт ярьж, татвар төлөгчдийн төлсөн татварыг улс төрийн богино хугацааны ашиг сонирхолд нийцүүлэн зарцуулах хандлага газар авч байгаа нь төсвийн сахилга бат, тогтвортой байдлыг алдагдуулаад зогсохгүй хууль ёс, эрх тэгш байдал, шударга ёсны зарчим болон нийгэм, эдийн засгийн тэнцвэрт байдалд сөргөөр нөлөөлж байна.

МҮХАҮТ-аас төсвийн холбогдох хуулийн төслүүд болон төсвийн төлөвлөлтийн үзүүлэлтүүдэд үндэслэн үзэхэд, 2027 оны төсвийн төсөл нь төсвийн орлого тасалдах тохиолдолд зардлыг бууруулах боломжийг хязгаарлах, татварын дарамтыг нэмэгдүүлэх, улмаар төрийн эдийн засаг дахь оролцоог хэт нэмэгдүүлж, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт, бизнес эрхлэх орон зайг хумих эрсдэлтэй гэж үзэж байна. Тухайлбал, 2016 онд 9.5 их наяд төгрөг байсан улсын төсвийн зарлагыг 2027 онд 43.6 их наяд төгрөгт хүргэхээр төлөвлөсөн нь нэрлэсэн дүнгээр 4.6 дахин өсгөсөн мөн сонгуулийн мөчлөгтэй давхцан төсвийн зарлагыг огцом буюу 30–40 хувиар нэмэгдүүлсэн байна.

Иймд төсвийн сахилга бат, тогтвортой байдлыг алдагдуулж буй энэхүү гажуудлыг таслан зогсоож, хараат бус, мэргэжлийн байгууллагуудын дүгнэлт, зөвлөмжийг төсвийн шийдвэрт бодитоор тусгах, хэрэгжилтэд хяналт тавих, хариуцлага тооцох үр нөлөөтэй тогтолцоог бүрдүүлж, хэрэгжүүлэхийг Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газарт шаардаж байна.

Үүнтэй холбогдуулан МҮХАҮТ-аас дараах гурван чиглэлд бодит алхам хийхийг уриалж байна.

Нэгдүгээрт. Төсвийн төслийг бодит тооцоо, эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн шинэчлэх. Төсвийн орлогыг хэт өөдрөгөөр тооцох, зарлагыг огцом тэлэх явдлыг таслан зогсоож, эдийн засгийн бодит нөхцөл, эрсдэлд нийцсэн төсвийн төлөвлөлт хэрэгжүүлэн, төсвийн алдагдал, Засгийн газрын өрийн өсөлтийг хязгаарлах.

Хоёрдугаарт. Хараат бус дүгнэлт, зөвлөмжийг төсвийн шийдвэрт заавал тусгадаг хариуцлагын механизмыг бүрдүүлэх. Хараат бус, мэргэжлийн байгууллагуудын дүгнэлт, зөвлөмжийг УИХ-ын Төсвийн байнгын хороогоор заавал хэлэлцүүлж, төсвийн шийдвэрт тусгасан эсэхийг ил тод тайлагнан, хэрэгжилтэд хяналт тавьж, биелүүлээгүй тохиолдолд хариуцлага тооцдог тогтолцоог бүрдүүлэх.

Гуравдугаарт.  Ухаалаг, цомхон, үр ашигтай төрийн тогтолцоог бүрдүүлэх. Төсвийн үр ашиггүй зардлыг танаж, төрийн эдийн засаг дахь хэт оролцоог хязгаарлан, ухаалаг, цомхон, үр ашигтай, хариуцлагатай төрийг төлөвшүүлэхийн зэрэгцээ татварын дарамтыг бууруулж, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт, бүтээмж, экспорт, ажлын байрыг нэмэгдүүлэх бодлогыг тууштай дэмжих.

Төсвийн сахилга бат бол зөвхөн санхүүгийн үзүүлэлт бус, эдийн засгийн итгэлцэл, хөрөнгө оруулалт, ажлын байр, иргэдийн амьжиргааг хамгаалах үндэс юм.

Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газар 2027 оны төсвийн төслийг өмнөх алдааг давтахгүйгээр бодитой шинэчилж, төсвийн сахилга бат, тогтвортой байдлыг хангахын зэрэгцээ хувийн хэвшилд түшиглэсэн, бүтээмжтэй, өрсөлдөх чадвартай эдийн засгийн хөгжлийг хангах дээрх шийдвэртэй алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг шаардаж байна.

МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ ХУДАЛДАА, АЖ ҮЙЛДВЭРИЙН ТАНХИМ